In december 2025 openden SIDN fonds en Digital Holland een nieuwe call. Wij gingen op zoek naar kennisinstellingen en bedrijven die samenwerken aan een onafhankelijke digitale toekomst en stelden gezamenlijk in totaal 1.452.670 euro beschikbaar, waarvan 638.820 afkomstig is uit PPSi-middelen via Digital Holland.
Het gaat om praktijkonderzoek naar wat nodig is om de digitale autonomie te versterken. De uitslag van de call is vandaag bekendgemaakt. Acht pilotprojecten mogen gaan onderzoeken hoe onze afhankelijkheid van niet-Europese digitale infrastructuur en technologie duurzaam kan worden verminderd.
Digitale soevereiniteit staat prominent op de agenda. Niet alleen omdat er sprake is van afhankelijkheden en kwetsbaarheden op systeemniveau, maar ook omdat de geopolitieke situatie substantieel veranderd is. Vooral voor overheden en publieke organisaties groeit de behoefte aan meer diversiteit en flexibiliteit in digitale infrastructuur en technologiekeuzes. Zij willen naast bestaande platforms ook alternatieve oplossingen verkennen.
Nader onderzoek vereist
De transitie naar digitale autonomie kan echter niet van de een op de andere dag geregeld worden. Bestaande alternatieven kunnen nog niet zomaar concurreren met de diensten die nu door grote technologieplatformen worden geleverd. We zitten in een transitieperiode. Om onze afhankelijkheid duurzaam te verminderen moeten we een goed beeld hebben van wat onze digitale kroonjuwelen zijn, hoe we die willen beschermen en welke exit-strategieën nodig zijn. In dit stadium is nog nader onderzoek nodig om te verduidelijken waaraan alternatieven moeten voldoen om door te groeien tot volwaardige oplossingen.
Lees ook:
8 projecten van start
De aanvragen voor deze call moesten worden ingediend door consortia die bestaan uit tenminste een kennisinstelling en een bedrijf. De projecten richten zich op het ontwikkelen en testen van aanvullende Europese en open alternatieven die organisaties meer keuzevrijheid kunnen bieden. Van alle binnengekomen aanvragen zijn er na een zorgvuldige beoordeling 8 projecten toegekend, waarvan we hieronder meer informatie over de hoofdaanvrager, de partners en een korte samenvatting van het project geven.
DAZM (Digitale Autonomie voor Zorg en mkb)
Hoofdaanvrager: Universiteit Maastricht (Business Intelligence and Smart Services Instituut: BISS)
Partners: Mosa.cloud en BB Open
Vrijwel alle publieke instellingen, met name in de gezondheidszorg, zijn sterk afhankelijk van één dominante leverancier: Microsoft. Instellingen hebben vaak geen duidelijk inzicht in de technische en organisatorische implicaties van transities naar digitale autonomie. Bovendien zijn lange-termijnafwegingen in termen van kosten en risico’s lastig, en sluiten bedrijfseconomische overweggingen vaak niet aan bij maatschappelijke belangen. IT-leveranciers weten daarnaast niet goed hoe ze open-source alternatieven moeten leveren en hun klanten door het proces moeten begeleiden.
In het project gaat het onderzoeksinstituut BISS van de Universiteit Maastricht verschillende pilotprojecten begeleiden van technologiepartner Mosa.cloud en IT-leverancier BB Open met publieke instellingen, waaronder enkele in de gezondheidszorg. Deze pilotprojecten zullen een open-source alternatief evalueren, gebaseerd op LaSuite, dat grote delen van de Microsoft-collaboratie omgeving vervangt. De evaluatie zal technische en organisatorische aspecten integreren. Daarnaast worden de inzichten uit de pilotprojecten gekoppeld aan empirisch onderzoek naar de open-source-bereidheid van Nederlandse mkb-IT-leveranciers.
Vangrails voor Nederlandse generatieve AI
Hoofdaanvrager: Universiteit Leiden
Partners: VoorRecht-Rechtspraak, Algorithm Audit en T&T Data Consultancy
Bedrijven, overheden en kennisinstellingen maken steeds vaker gebruik van taalmodellen. Om de AI-technologie verantwoord in te zetten, maken ze daarbij gebruik van zogeheten vangrails. Die bepalen wat gebruikers met het taalmodel kunnen doen en welke kennis gedeeld. Zogenaamde ‘content filters’ voorkomen bijvoorbeeld dat chatbots ingaan op suggestieve vragen van gebruikers, en filteren onnodig gedeelde persoonsgegevens uit. Andere filters herkennen situaties waar AI geen kennis over heeft en waarschuwen de gebruiker daarover.
Om de transitie naar digitale autonomie aan te jagen ontwikkelt dit project vangrails gericht op de Nederlandse taal en cultuur. Daarbij wordt rekening gehouden met situaties waarin vangrails minder goed werken binnen ons taalgebied. Welk type persoonsgegevens – zoals namen met ë of ü – worden bijvoorbeeld niet correct geanonimiseerd? En welke gevaarlijke gevallen beschreven in de Nederlandse taal – zoals gewelddadige situaties, dierenmishandeling, seksuele intimidatie – worden niet herkend?
De vangrails die het consortium vervolgens ontwikkelt, zijn kosteloos beschikbaar voor publieke en private organisaties. Ze kunnen er hun eigen generatieve AI-toepassingen mee evalueren. Gebruikers kunnen een open-source referentie-dataset zelf aanpassen afhankelijk van de relevante context. Ze kunnen de vangrails bovendien gemakkelijk binnen verschillende tech stacks – zowel cloud of on-premise - gebruiken.
SOLID, SOevereine Lokale Infrastructuur voor Digitale autonomie
Hoofdaanvrager: Stichting Zuyd Hogeschool
Partners: YourData, Gemeente Valkenburg aan de Geul, Jouw Advocaten
Nederlandse publieke organisaties en het mkb zijn in hoge mate afhankelijk van een klein aantal niet-Europese cloud- en AI-aanbieders. Tegelijkertijd groeit de behoefte om AI-functionaliteit toe te passen op eigen documenten en werkprocessen. Organisaties bevinden zich daardoor in een spanningsveld tussen innovatie en controle over hun data.
Dit project ontwikkelt en valideert een volledig soevereine digitale werkplek waarin samenwerking en AI-ondersteuning plaatsvinden zonder afhankelijkheid van buitenlandse hyperscalers. De kern bestaat uit een gedistribueerde opslaginfrastructuur in combinatie met een open-source samenwerkingsomgeving (Nextcloud) en een volledig self-hosted AI-stack (vLLM met RAG-functionaliteit). Hiermee kunnen organisaties generatieve AI toepassen op hun eigen documenten, zonder dat data het eigen domein verlaat.
In een pilot bij een gemeente (Valkenburg aan de Geul) en een juridisch dienstverlener (Jouw Advocaten) wordt de oplossing technisch, organisatorisch en juridisch gevalideerd. Het project volgt een Design Science Research-methodiek en kent vier fasen: infrastructuurvalidatie, AI-integratie, praktijkpilot en kennisdisseminatie.
Digital autonomy that fits: Tackling the organizational, technological and audience requirements of media organisations transitioning to open-source and European LLMs
Hoofdaanvrager: Universiteit van Amsterdam (AI, Media & Democracy Lab)
Partners: HvA, Waag Futurelab, De Correspondent en Follow the Money
Nieuwsredacties en andere organisaties die zich inzetten voor het algemeen belang zijn steeds meer afhankelijk van AI-tools en cloudinfrastructuren voor de verspreiding van hun nieuwscontent, afkomstig van een klein aantal voornamelijk Amerikaanse technologiebedrijven. Deze infrastructurele en technologische afhankelijkheid bedreigt het pluriforme medialandschap: naarmate beslissingen over de toegang van burgers tot informatie gecentraliseerd raken, kunnen mediaorganisaties hun onafhankelijke waakhondfunctie niet langer vervullen.
Tegelijkertijd onttrekken dezelfde Amerikaanse technologiebedrijven content aan de media om AI-tools te ontwikkelen die rechtstreeks concurreren met, en zelfs de media vervangen als toegangspoorten tot informatie. Het is daarom van cruciaal belang dat nieuwsorganisaties de controle terugwinnen over een van hun kernprocessen: de distributie van content naar hun publiek.
Voor dit project werken werken de consortiumpartners samen om te onderzoeken hoe mediaorganisaties open-source-tools en Large Language Models (LLM's) kunnen gebruiken om de controle over hun content en de distributie daarvan naar het publiek terug te winnen. Concreet zal het project, samen met mediaorganisaties en hun publiek, bestaande open source, Europese LLM's en technische tools testen en implementeren om een interface te creëren die burgers betere toegang biedt tot de rijke digitale archieven van De Correspondent en Follow the Money.
Het consortium ontwikkelt binnen het project oplossingen die gedeeld kunnen worden met de bredere mediasector. Ook zullen bestaande Europese open(source) oplossingen, waaronder GPT-NL, getest worden en concrete suggesties gedaan worden om hun bruikbaarheid voor de mediasector te vergroten.
Restore Connection
Hoofdaanvrager: De Haagse Hogeschool
Partners: Stichting Popdistrict Den Haag en Jamr.
Veel culturele instellingen willen minder afhankelijk zijn van de macht van Big Tech-platforms, maar de praktijk is weerbarstig. Platforms van Meta of Google bieden gemak, bereik en technische ondersteuning die je als organisatie niet zomaar vervangt. De transitie naar digitale autonomie strandt daarom vaak niet op de techniek (er is geen gebrek aan open-source alternatieven) maar op de organisatie. Wie neemt de beheertaken over die voorheen door het platform werden uitgevoerd? Hoe bereik je als culturele instelling je publiek als je van commerciële algoritmes afstapt?
Met Restore Connection onderzoeken drie toonaangevende Haagse popcultuurinstellingen (PAARD, De Zwarte Ruiter, The Grey Space in the Middle) met De Haagse Hogeschool hoe zij de regie over publieksbereik met hun eigen digitale infrastructuur kunnen herwinnen. Het project pilot een nieuwe open source identiteitsserver (al ontwikkeld met Jamr), maar de focus ligt op organisatorische verandering. De consortiumpartners gebruiken de nieuwe infrastructuur om te ontdekken wat de huidige afhankelijkheden zijn en waar de organisatie vastloopt als de vertrouwde platforms wegvallen. Ze vertalen de geleerde lessen naar een toolkit voor de bredere sector.
PORTEMONNEE: Praktijkonderzoek Transitie Eigen Regie: Migratie Online Niet-Europese identiteitsmiddelen Naar Europese Equivalenten
Hoofdaanvrager: GIDS open standaarden
Partners: Technische Universiteit Eindhoven (TU/e), Verslavingskunde Nederland en WellData,
Met GIDS Anonieme ID kunnen gebruikers een account aanmaken waarbij hun identiteit privé blijft, maar zij wel de voordelen van een geregistreerd gebruiker ervaren. GIDS Anonieme ID werd ontwikkeld binnen het programma Beter met Elkaar. De technologie is in gebruik bij Allesoverdrinken.nl en wordt getest binnen in het WellData-project.
GIDS Anonieme ID is gebaseerd op Self-Sovereign Identity (SSI) en op de open standaarden Verifiable Credentials en OpenID Connect. Het is beschikbaar als open-source referentie-implementatie. Daarmee bevordert GIDS Anonieme ID al veel digitale autonomie in een setting waarbij gebruikers kwetsbare informatie delen. Helaas is de digitale wallet waarop GIDS Anonieme ID momenteel wordt uitgegeven, de Microsoft Authenticator.
Binnen dit project begeleiden de consortiumpartners deze organisaties bij de migratie Microsoft Authenticator naar een open source wallet van een Nederlandse partij, zoals Yivi of Sphereon. Omdat onbekend echter onbemind maakt, onderzoeken de partners bovendien hoe ze gebruikers vertrouwen kunnen geven in het gebruik van deze wallets.
Bye Bye Big Tech: A legal and practical framework for digitally autonomous civil society
Hoofdaanvrager: Universiteit van Amsterdam - Instituut voor Informatierecht (IvIR)
Partners: Bits of Freedom, Greenhost, The Good Cloud
Stichtingen, verenigingen, belangenorganisaties en activisten kampen doorgaans met een structureel tekort aan financiering en zijn sterk afhankelijk van vrijwilligers. Hierdoor blijven er weinig tijd en middelen over voor de ontwikkeling van de organisatie zelf, waaronder de digitale infrastructuur. Veel ngo's kiezen er daarom voor om hun digitale infrastructuur aan te schaffen bij Microsoft en Google, ook al voelen ze de urgentie om over te stappen op digitaal soevereine en autonome alternatieven. Dat komt ook omdat ze bang zijn voor het ontstaan van nieuwe afhankelijkheden bij de overstap naar andere aanbieders.
Er is daarom behoefte aan een praktisch en juridisch kader om maatschappelijke organisaties in staat te stellen over te stappen naar een soevereine digitale infrastructuur. Precies dat kader ontwikkelen de consortiumpartners binnen dit project. Dat gebeurt onder meer door het identificeren van de juridische, technische en praktische obstakels voor de overgang naar een digitaal soevereine infrastructuur, het documenteren van concrete, reproduceerbare migraties van representatieve Nederlandse ngo's naar een digitaal (meer) soevereine infrastructuur en het publiceren en verspreiden van een praktische handleiding.
SAISMO - Sovereign AI Stack for Media Organisations
Hoofdaanvrager: Hogeschool van Amsterdam (Centre of Expertise Applied AI)
Partners: VPRO-redactie, Post-X Society, implementatie-expert Laurens Vreekamp en innovatieconsultant Fabienne Meijer
Publieke mediaorganisaties zoals de VPRO zijn steeds afhankelijker van AI-diensten van grote Amerikaanse technologiebedrijven als OpenAI, Google en Microsoft. Dat geldt onder meer voor transcriptie, vertaling, tekstgeneratie en contentaanbevelingen. Dat conflicteert direct met de publieke missie van omroepen: onafhankelijkheid, transparantie en privacy zijn geen bijzaak, maar kernwaarden.
In dit project ontwikkelen het Centre of Expertise Applied AI van de Hogeschool van Amsterdam (HvA), VPRO, Post-X Society, AI- en implementatie-expert Laurens Vreekamp en innovatieconsultant Fabienne Meijer een werkende open-source AI-stack voor redacties van publieke mediaorganisaties. De combinatie van praktijkgericht onderzoek (HvA), redactionele testomgeving en technische ontwikkeling (VPRO), open source infrastructuur (Post-X Society), AI-implementatie-expertise (Vreekamp) en product thinking vanuit de redactiepraktijk (Meijer) maakt het mogelijk om de stack niet alleen te bouwen, maar ook daadwerkelijk in te bedden in journalistieke workflows. De stack maakt gebruik van open modellen en Europese infrastructuur en is zo ontworpen dat andere organisaties deze kunnen overnemen en aanpassen aan hun eigen context.