AI, data en Cybersecurity Technologies vormen, samen met een aantal opkomende technologieën zoals Neuromorphic Computing, het kloppend hart van digitale innovatie. Tegelijkertijd roept dit fundamentele vragen op over waarden, macht en duurzaamheid. Hoe zorgen we dat digitale technologieën niet alleen innovatief, maar ook eerlijk, veilig en toekomstbestendig zijn?
In een nieuwe Quick Scan verkent TNO Vector, in opdracht van Digital Holland, het vaak onderbelichte spoor van digitalisering: ‘Reflectie Op’. De term ‘reflectie op’ suggereert iets vrijblijvends of mijmerends, in plaats van dat het structureel onderdeel is van alle fasen van ontwikkeling en toepassing van digitale technologie. Maar reflecteren op de digitale transformatie is bittere noodzaak.
Het rapport brengt het huidige speelveld in kaart, analyseert kansen en knelpunten en laat zien waarom structurele reflectie op digitale technologie onmisbaar is voor publieke waarden, strategische autonomie en concurrentiekracht. De quickscan biedt daarnaast concrete aanbevelingen, waardoor het dient als kompas voor beleid, onderzoek en praktijk cases in een snel veranderend digitaal landschap.
Forse investeringen en meer politieke aandacht
In 2025 werden er astronomische investeringen gedaan in digitale technologie, met name in AI. De verwachting is dat dit ook dit jaar weer het geval zal zijn. Bij zulke grote investeringen is het nodig om te sturen op de digitale transformatie en de maatschappelijke gevolgen ervan. De digitale transformatie krijgt dan ook steeds meer aandacht van de Nederlandse politiek, met name in de Commissie Digitale Zaken, maar dit thema staat ook steeds vaker op de agenda in de plenaire zaal van de Tweede Kamer.
Daarnaast vertaalt dit zich in steeds meer overheidsbeleid, zoals de Nederlandse Digitaliseringsstrategie en binnenkort de Actieagenda’s voor de tien digitale sleuteltechnologieën, waarvan Digital Holland er twee coördineert: die voor AI/Data en voor Cybersecurity Technologies.
‘Reflectie op’ digitalisering
Onderzoek en innovatie hebben invloed op de digitale transformatie en de gehanteerde waarden en prioriteiten in onderzoek en innovatie zijn dus mede richting gevend. Nederland heeft een lange traditie in onderzoekprogramma’s naar waarden die digitalisering vormgeven, onder meer via het opzetten van ELSA Labs, Platform PRIO en ALGOSOC.
In de Kennis- en Innovatieagenda (KIA) Digitalisering categoriseert Digital Holland (voorheen Topsector ICT) onderzoek en innovatie op het gebied van governance van digitalisering als ‘reflectie op’ digitalisering. ‘Reflectie op’ is een overkoepelende term voor de interactie tussen de belangen van verschillende actoren in de ‘quadruple helix’ van overheid, bedrijfsleven, onderzoekswereld en samenleving. Deze belangen en waarden bevorderen bepaalde prioriteiten met betrekking tot de ontwikkeling, het gebruik en de regulering (oftewel de governance) van de digitale transformatie.
Governance bepaalt en stuurt de richting van de digitale transformatie. Dit komt onder andere tot uitdrukking in wettelijke kaders (zoals de AVG en de AI Verordening), beleidsmaatregelen (zoals de werkagenda Waardengedreven Digitalisering en de Digitale Open Strategische Autonomie) en onderzoeks- en innovatieprogramma’s.
Vier pijlers
We onderscheiden tenminste vier pijlers met waarden voor reflectie op digitalisering:
- Waardengedreven
Technologie moet het publieke belang dienen en maatschappelijke waarden weerspiegelen die in wet en cultuur zijn verankerd. Denk bijvoorbeeld aan eerlijkheid, transparantie en verantwoording in het ontwerp en gebruik van digitale technologie om ervoor te zorgen dat innovatie maatschappelijk welzijn bevordert. - Soevereiniteit en autonomie
Landen willen controle over hun digitale infrastructuur om de nationale veiligheid te waarborgen, de gegevens van burgers te beschermen en economische onafhankelijkheid te behouden. Digitale soevereiniteit raakt besluitvorming over de gehele technologiestack, van regulering tot implementatie. SIDN fonds en Digital Holland stellen bijvoorbeeld via de themacall ‘De transitie naar digitale autonomie’ middelen beschikbaar voor innovatieve projecten die samenwerken aan een onafhankelijke digitale toekomst. - Concurrentievermogen
Sterke digitalisering kan economische groei stimuleren. Dit vereist eerlijke marktregulering naast investeringen in digitale vaardigheden, infrastructuur en innovatie, waardoor regio's talent kunnen aantrekken, ondernemerschap stimuleren en wereldwijd concurrerend blijven. - Duurzaamheid
Naarmate digitale technologieën meer worden gebruikt, nemen ook de milieueffecten toe. Verantwoorde digitalisering moet daarom de ecologische voetafdruk minimaliseren door energiezuinige infrastructuur, verantwoord e-waste beheer, zodat de milieu-impact van de digitale transformatie geminimaliseerd wordt.
Quickscan van TNO Vector
Om te bepalen welke waarden en prioriteiten onderzoek, ontwikkeling en innovatie gericht op digitalisering in Nederland hebben, voerde TNO Vector een quickscan uit naar het huidige landschap van instrumenten voor governance van digitalisering.
Uit de quickscan blijkt dat het bewustzijn dat governance van digitalisering belangrijk is in beleid, onderzoek en innovatie om zo de digitale transformatie richting te geven flink is gegroeid. Zo is het uitvoeren van impact assessments, zoals een Data Protection Impact Assessment (DPIA) gebruikelijk geworden, en is het nodig om ‘reflectie op’ toe te passen in onderzoek dat wordt gefinancierd door NWO.
Wat echter opvalt, is dat dit in het bijzonder geldt voor onderzoek en innovatie op het gebied AI, en veel minder in andere digitale domeinen zoals cybersecurity. Ook valt op dat de toepassing van governance instrumenten weliswaar is toegenomen, maar dat dit nog gefragmenteerd gebeurt. Daarom is er nauwelijks sprake van systematische toepassing en evaluatie van de gebruikte methodologieën en instrumenten.
Zoals eerder vermeld suggereert de term ‘reflectie op’ iets vrijblijvends of mijmerends, in plaats van dat het structureel onderdeel is van alle fasen van ontwikkeling en toepassing van digitale technologie. Als gevolg daarvan beperkt reflectie op digitale technologie zich vaak tot één of enkele impactaspecten, meestal ethische overwegingen, zonder een robuuste methodologie. Een bredere focus op strategische prioriteiten – zoals digitale soevereiniteit, duurzaamheid, economische groei en technologische innovatie – ontbreekt vaak.
Drie aanbevelingen
Om alle vier de pijlers tot hun recht te laten komen in onderzoek en innovatie gericht op de digitale transitie, is het dan ook nodig om onderzoek naar ‘reflectie op’ en de toepassing ervan in de praktijk te versterken. Hiertoe doen TNO Vector en Digital Holland drie aanbevelingen:
1. Pas reflectie op methodologieën niet alleen toe bij onderzoek naar AI, maar ook bij onderzoek en innovatie naar andere digitale technologieën en naar digitalisering in de breedte.
2. Bevorder de structurele toepassing en evaluatie van 'reflectie-op'-methodologieën om de impact ervan blijvend te verankeren. Creëer ruimte om te experimenteren en de methoden te verfijnen, zodat ze voldoen aan de behoeften van verschillende doelgroepen.
3. Veranker ook digitale autonomie en duurzaamheid in ‘reflectie op’ -activiteiten. Nu zijn reflectie op methodologieën vaak gericht op juridische, ethische en maatschappelijke impact, maar worden economische onafhankelijkheid en duurzaamheid vaak niet meegenomen.
Wanneer ‘reflectie op’ sterker wordt verankerend in onderzoek en innovatie naar de digitale transformatie, is het mogelijk om de impact van de digitale transformatie beter te sturen en schadelijke effecten te voorkomen.
Lees de Quickscan 'Reflectie op'
ICT.Open
Op donderdag 16 april 2026 van 15:00 uur tot 16:00 uur verzorgen Digital Holland, TNO Vector en PRIO een sessie over het thema ‘reflectie op digitale informatietechnologie’ tijdens ICT.Open in de Doelen in Rotterdam. Moderator is prof.dr.ir. Anne Fleur van Veenstra, wetenschappelijk directeur van TNO Vector. Onder meer dr. Tom Barbereau, wetenschapper en onderzoeker bij TNO, en dr.ir. Erik Fledderus, professor Digital Business & Society bij Windesheim University of Applied Sciences, zullen spreken.